«Μίλα μου για τη Λευτεριά»

Η χούντα έστειλε τελεσίγραφο: ή κόβετε το τραγούδι ή κατεβαίνει η παράσταση. Ο Μίμης Πλέσσας πήγε στην Προεδρία της Κυβερνήσεως και μίλησε στον αξιωματικό για τον Εθνικό Ύμνο.

Χειμώνας του 1970, υπόγειο θέατρο «Κατίνας Παξινού» στο Ρεξ. Τις μέρες που αργεί η μεγάλη σκηνή, ανεβαίνει εκεί μια μουσική παράσταση με τίτλο «Ο Δρόμος». Στην αρχή του δεύτερου μέρους η Ρένα Κουμιώτη προχωράει μπροστά και τραγουδάει χωρίς μικρόφωνο. Τα χειροκροτήματα ξεκινούν από το υπόγειο και φτάνουν, όπως θα θυμηθεί ο συνθέτης, ως την ταράτσα του «Ρεξ».

Το τραγούδι δεν υπάρχει στον δίσκο. Ο θρυλικός «Δρόμος» των Μίμη Πλέσσα και Λευτέρη Παπαδόπουλου είχε κυκλοφορήσει το 1969 από τη Lyra με δώδεκα τραγούδια για τα παιδιά της Κατοχής — και ούτε ένα από αυτά δεν ήταν το «Μίλα μου για τη Λευτεριά». Γράφτηκε αργότερα, μαζί με δύο ακόμη, ειδικά για να στηρίξει τη θεατρική δομή του έργου.

Οι στίχοι ήταν του 1969, γραμμένοι μέσα στη δικτατορία. Η λογοκρισία απέρριψε σχεδόν ολόκληρο τον κύκλο. Το παράδοξο, που το επισημαίνει ο ίδιος ο στιχουργός, είναι ότι τα δύο πιο αιχμηρά κομμάτια ακούγονταν κανονικά κάθε βράδυ επί σκηνής:

«Απ’ αυτά τα τέσσερα τραγούδια που κόπηκαν από τη λογοκρισία, τα δύο, τα πιο αιχμηρά για το καθεστώς, ακούγονταν κανονικά στην αίθουσα του “Σινεάκ”.»
Λευτέρης Παπαδόπουλος, «Τα τραγούδια γράφουν την ιστορία τους» (Ιανός, 2006)

Ο κόσμος το κατάλαβε αμέσως. Οι ουρές έφταναν ως τη Χαριλάου Τρικούπη· ο Απόστολος Κακλαμάνης φώναζε μέσα στην κατάμεστη αίθουσα ότι «αυτό το έργο είναι αντιστασιακή πράξη». Σε διπλανό κτίριο, όμως, στεγαζόταν μια υπηρεσία της χούντας που δεχόταν καταγγελίες.

Το τελεσίγραφο ήρθε από την Προεδρία της Κυβερνήσεως: ή φεύγει το τραγούδι, ή κατεβαίνει η παράσταση. Ο Πλέσσας πήγε ο ίδιος στην οδό Μέρλιν — απέναντι, σημειώνει, από το κτίριο όπου τον είχαν δείρει οι Γερμανοί.

«Κι ο όρκος που έδωσες, παλικάρι, για να προασπίζεις τη Λευτεριά […] δεν σε κάνει να ντρέπεσαι γι’ αυτό που έγραψες εδώ; Ζητάς να κατέβει ένα έργο επειδή κάποια στιγμή Έλληνες πατριώτες τραγουδάνε “Μίλα μου για τη Λευτεριά να μην την λησμονήσω”. Ντροπή σου.»
Μίμης Πλέσσας, Αυτοβιογραφία (Κάκτος, 1996)

Την επομένη οι παραστάσεις απαγορεύτηκαν. Κανείς από τους δημιουργούς δεν συνελήφθη· τη νύφη την πλήρωσε η Μαίρη Χρονοπούλου, που τραγουδούσε το «Έξι άντρες» σε μουσικές σκηνές και δέχτηκε το μήνυμα ότι, αν δεν το κόψει, το καθεστώς θα της κόψει τα μαλλιά.

Το τραγούδι έφτασε τελικά σε βινύλιο τον Οκτώβριο του 1974, λίγους μήνες μετά τη μεταπολίτευση, δίνοντας και τον τίτλο σε ολόκληρο δίσκο. Στην ετικέτα, δίπλα στο όνομά του, ένας υπότιτλος που τέσσερα χρόνια πριν ακουγόταν σαν υπόσχεση και τώρα σαν διαπίστωση: «Κι ο ήλιος θα ’ρθει πίσω». Η ειρωνεία είναι ότι ο δίσκος που ήταν αδύνατο να κυκλοφορήσει, όταν επιτέλους κυκλοφόρησε, δεν πούλησε ούτε κλάσμα του «Δρόμου».

Ταυτότητα του τραγουδιού

• Μουσική: Μίμης Πλέσσας
• Στίχοι: Λευτέρης Παπαδόπουλος (γραμμένοι το 1969)
• Πρώτη εκτέλεση: Ρένα Κουμιώτη, επί σκηνής, στη θεατρική εκδοχή του «Δρόμου» — χειμώνας 1970, θέατρο «Κατίνας Παξινού»
• Χρονολογία & δίσκος: LP «Μίλα μου για τη Λευτεριά», Lyra, Οκτώβριος 1974 · ηχογράφηση στα στούντιο της Columbia, ηχολήπτης Στέλιος Γιαννακόπουλος · εξώφυλλο Ευγενίας Φακίνου
• Στη σκηνή: σκηνοθεσία Πέτρου Λύκα · κίνηση Γιάννη Φλερύ · τραγούδι Γιάννης Πουλόπουλος και Ρένα Κουμιώτη

Σημείωση ακριβείας. Οι δύο δημιουργοί θυμούνται διαφορετικά κάποιες λεπτομέρειες. Ο Πλέσσας γράφει ότι η Κατίνα Παξινού έπαιζε τότε «Μάνα Κουράγιο» του Μπρεχτ και ότι ο «Δρόμος» ανέβαινε Δευτέρα και Τρίτη· ο Παπαδόπουλος αναφέρει τους Παξινού–Μινωτή στην «Ήρα και το παγώνι» και παραστάσεις Δευτέρα, Τρίτη και Παρασκευή. Διαφέρει και ο τίτλος του δεύτερου νέου τραγουδιού («Έξι τους βαράγανε» στον Πλέσσα, «Έξι άντρες» στον Παπαδόπουλο και στον δίσκο). Ο Παπαδόπουλος σημειώνει επίσης ότι στίχοι της ίδιας σειράς είχαν μελοποιηθεί αρχικά από τον Λουκιανό Κηλαηδόνη και μόνο κατόπιν από τον Πλέσσα· από τις διαθέσιμες μαρτυρίες δεν προκύπτει με βεβαιότητα αν αυτό αφορά και το «Μίλα μου για τη Λευτεριά». Για τον λόγο που έπεσε η αυλαία υπάρχουν επίσης δύο εκδοχές: ο Πλέσσας μιλά για απαγόρευση, ο Παπαδόπουλος θεωρεί πιθανό ότι η χούντα εκβίασε τον θεατρώνη.

Πηγές

• Μίμης Πλέσσας, Αυτοβιογραφία, Κάκτος, 1996 (αποσπάσματα).
• Λευτέρης Παπαδόπουλος, Τα τραγούδια γράφουν την ιστορία τους, Ιανός, 2006 (αποσπάσματα).
• Σημείωμα εσώφυλλου LP «Μίλα μου για τη Λευτεριά», Lyra, 1974.
• Θανάσης Γιώγλου, αφιερώματα για τον «Δρόμο» και το «Μίλα μου για τη Λευτεριά», ogdoo.gr.

Μπείτε στο messiniaradio.gr και ακούστε το τραγούδι της ημέρας.