Ένα τραγούδι, μία ιστορία: «Ο μέτοικος»

Στην Ελλάδα της δικτατορίας το τραγούδι δεν διαβάστηκε ως τραγούδι μετανάστη, αλλά ως τραγούδι εξόριστου. Και ο πρώτος που το είπε στα ελληνικά δεν ήταν ο Νταλάρας.

Παρίσι, τέλη της δεκαετίας του ’60. Ένας τραγουδοποιός γεννημένος στην Αλεξάνδρεια, από Έλληνες Εβραίους γονείς με ρίζες στην Κέρκυρα, παίρνει τη γαλλική βρισιά «métèque» — μέτοικος, ξένος, ανεπιθύμητος — και γράφει ένα τραγούδι στο οποίο την φοράει ο ίδιος. Λέγεται Ζωρζ Μουστακί.

Το τραγούδι είναι κατά κυριολεξία αυτοβιογραφικό: ο Μουστακί αυτοχαρακτηρίζεται με τις λέξεις που χρησιμοποιεί εναντίον του η ξενοφοβία της εποχής, και τις αδειάζει από το περιεχόμενό τους καθώς τις τραγουδάει.

Τους ελληνικούς στίχους τους γράφει ο ποιητής Δημήτρης Χριστοδούλου, που ζει τότε μόνιμα στο Παρίσι — στην ίδια πόλη με τον κύκλο των εξόριστων Ελλήνων καλλιτεχνών, με τον Μουστακί στενό τους φίλο.

Ο δίσκος φέρει ημερομηνία Απρίλιο του 1971: LP «Ο Μέτοικος», Minos, με τη φωνή του Γιώργου Νταλάρα. Και εδώ γίνεται κάτι που δεν ήταν στις προθέσεις κανενός: μέσα στη δικτατορία, ο ελληνικός «Μέτοικος» παύει να ακούγεται σαν τραγούδι μετανάστευσης.

«Ο Δημήτρης Χριστοδούλου, που με την ποίησή του μάς έδωσε την ευκαιρία να γνωρίσουμε τον Moustaki, μεταφέροντάς τον στα ελληνικά…»
Φίλιππος Παπαθεοδώρου, σημείωμα στο εξώφυλλο του LP «Ο Αντώνης Καλογιάννης τραγουδά Μουστακί» (Polydor, 1979)

Η ελληνική εκδοχή δεν είναι μετάφραση αλλά επανεγγραφή. Από το πρωτότυπο έχουν εξαφανιστεί ο «περιπλανώμενος Ιουδαίος», ο «Έλληνας βοσκός» και κάθε αναφορά σε κλοπή — μια επιλογή που έχει σχολιαστεί ως γλωσσική εξομάλυνση.

Και η μεγάλη λεπτομέρεια που σχεδόν κανείς δεν θυμάται: την ίδια χρονιά, το 1971, ένας σχεδόν άγνωστος τραγουδιστής με το όνομα «Giovanni» κυκλοφόρησε τον «Μέτοικο» στα ελληνικά σε 45άρι της Polydor — με εντελώς άλλους στίχους, άλλου στιχουργού. Δεν τον πρόσεξε κανείς.

Ταυτότητα του τραγουδιού

• Μουσική & γαλλικοί στίχοι: Ζωρζ Μουστακί (Le Métèque, 1969)
• Ελληνικοί στίχοι: Δημήτρης Χριστοδούλου
• Πρώτη εκτέλεση: Γιώργος Νταλάρας · ενορχήστρωση Σωτήρης Μαρίνος
• Χρονολογία & δίσκος: LP «Ο Μέτοικος», Minos MSM 143, Απρίλιος 1971
• Σημαντικές επανεκτελέσεις: Μελίνα Μερκούρη (1972), Αντώνης Καλογιάννης (1979) · ο ίδιος ο Μουστακί τραγούδησε ελληνικά στην ελληνική τηλεόραση την παραμονή της Πρωτοχρονιάς του 1973

Σημείωση ακριβείας. Ο Φώντας Τρούσας τοποθετεί την ηχογράφηση του Νταλάρα στο 1972· η ετικέτα του δίσκου και το επίσημο αρχείο του καλλιτέχνη δίνουν Απρίλιο 1971 — κρατάμε το τεκμήριο του δίσκου. Το πολυκυκλοφορημένο απόφθεγμα του Μουστακί ότι «ο μέτοικος είμαι εγώ» δεν επιβεβαιώθηκε σε πρωτογενή πηγή και γι’ αυτό δεν το χρησιμοποιούμε.

Πηγές

• Ετικέτα LP «Ο Μέτοικος», Minos MSM 143, 1971 (Discogs).
• Επίσημο αρχείο Γιώργου Νταλάρα, georgedalaras.com.
• Φώντας Τρούσας, αφιέρωμα Καλογιάννης–Μουστακί, LiFO, 21.2.2021.
• Sébastien Ministru, «Le Métèque de Georges Moustaki», RTBF, 9.9.2022.

Μπείτε στο messiniaradio.gr και ακούστε το τραγούδι της ημέρας.