Ένα τραγούδι, μία ιστορία: «Νύχτωσε χωρίς φεγγάρι»

Το τραγούδι που ξέρουμε όλοι δεν είναι αυτό που γράφτηκε. Άλλαξαν τρεις λέξεις, και μαζί τους ολόκληρο το νόημα.

Θεσσαλονίκη, τέλη του 1945. Ο Απόστολος Καλδάρας δουλεύει σε κέντρο, στο «Μαξίμ». Μαζί του παίζει ένας φίλος του, ο Χρήστος Μίγκος, που μένει στη συνοικία Ακρόπολη — ακριβώς κάτω από το Επταπύργιο, το Γεντί Κουλέ. Τις φυλακές.

Ένα βράδυ τους πιάνει το σούρουπο στον δρόμο.

«Μια μέρα […] μας είχε πιάσει το σούρουπο κι όπως κατεβαίναμε, βλέπω τη σιλουέτα των φυλακών, του Επταπυργίου δηλαδή, κι αυτό ακριβώς μου ‘δωσε την έμπνευση να γράψω το τραγούδι αυτό.»
Απόστολος Καλδάρας, τηλεοπτικό αφιέρωμα της ΕΡΤ, σκηνοθεσία Γιώργου Παπακώστα, 1983

Ήταν η εποχή των μαζικών συλλήψεων μετά τη Βάρκιζα. Το Γεντί Κουλέ ήταν γεμάτο πολιτικούς κρατούμενους. Και ο πρώτος στίχος που έγραψε ο Καλδάρας το έλεγε καθαρά: **«Νύχτωσε και στο Γεντί»**. Λίγο παρακάτω μιλούσε για ένα κελί που φωτίζεται, και για μια πόρτα με διπλό κλειδί — «έχει την έννοια», εξήγησε ο ίδιος, «ότι όταν μπαίνει κανείς στη φυλακή, δεν βγαίνει και τόσο εύκολα».

«Αργότερα όμως, μπήκε στη μέση η λογοκρισία η οποία μ’ ανάγκασε και το μετέτρεψα.»
Απόστολος Καλδάρας, ίδιο αφιέρωμα

Το Γεντί έγινε φεγγάρι. Το κελί έγινε δωμάτιο. Το διπλό κλειδί έγινε ερωτικό παράπονο. Και το τραγούδι πέρασε στη δισκογραφία ως ερωτικό ζεϊμπέκικο — έτσι το ξέρουμε ογδόντα χρόνια τώρα.

Ηχογραφήθηκε στις 27 Φεβρουαρίου 1947 για την Odeon, με διεύθυνση ορχήστρας του Σπύρου Περιστέρη. Το τραγούδησε η **Στέλλα Χασκίλ** — Θεσσαλονικιά, εβραϊκής καταγωγής, της οποίας η οικογένεια είχε καταφύγει στην Αθήνα στην Κατοχή για να γλιτώσει τον εκτοπισμό. Ένα τραγούδι για το Γεντί Κουλέ, στη φωνή κάποιας που είχε γλιτώσει από τη διπλανή πόρτα της ιστορίας.

Ταυτότητα του τραγουδιού

• Μουσική & στίχοι: Απόστολος Καλδάρας
• Πρώτη ερμηνεία: Στέλλα Χασκίλ
• Διεύθυνση ορχήστρας: Σπύρος Περιστέρης
• Ηχογράφηση: 27 Φεβρουαρίου 1947 · Odeon G.A. 7385 (μήτρα Go 3752), δίσκος 78 στροφών
• Ρυθμός στην ετικέτα: ζεϊμπέκικο · μπουζούκι, κιθάρα, μπαγλαμάς, πιάνο

Σημείωση ακριβείας. Τρία πράγματα που κυκλοφορούν λάθος. Πρώτο: το τραγούδι δεν είναι του Τσιτσάνη — η σύγχυση είναι παλιά και τη συναντάμε ακόμη και στο κείμενο της περίφημης διάλεξης του Μάνου Χατζιδάκι για το ρεμπέτικο (Θέατρο Τέχνης, 31 Ιανουαρίου 1949). Δεύτερο: ο Σπύρος Περιστέρης δεν είναι συνθέτης ούτε συν-συνθέτης· η ετικέτα τον αναφέρει μόνο ως διευθυντή ορχήστρας. Τρίτο: δεν το τραγουδά η Ρόζα Εσκενάζυ, αλλά η Στέλλα Χασκίλ. Τέλος, οι πηγές διαφωνούν για το πότε ακριβώς συλλήφθηκε το τραγούδι: ο ίδιος ο Καλδάρας λέει «τέλη του 1945», ενώ άλλες πηγές το τοποθετούν νωρίτερα.

Πηγές

• Απόστολος Καλδάρας, τηλεοπτικό αφιέρωμα της ΕΡΤ σε σκηνοθεσία Γιώργου Παπακώστα, 1983 (αναδημοσίευση: ogdoo.gr, Θανάσης Γιώγλου, 8 Απριλίου 2022).
• Παναγιώτης Κουνάδης, «Τα Ρεμπέτικα — ένα ταξίδι στο λαϊκό τραγούδι των Ελλήνων», 2010 (στοιχεία ηχογράφησης).
• Discogs, Odeon G.A. 7385 (ετικέτα δίσκου, συντελεστές).
• rebetiko.sealabs.net (διόρθωση αποδόσεων).
• Μάνος Χατζιδάκις, διάλεξη για το ρεμπέτικο, Θέατρο Τέχνης, 31 Ιανουαρίου 1949 (κείμενο).

Μπείτε στο messiniaradio.gr και ακούστε το τραγούδι της ημέρας.