Ένα τραγούδι, μία ιστορία: «Στα Τρίκαλα στα δυο στενά»

Ο Τσιτσάνης ήταν έφηβος στα Τρίκαλα όταν άκουσε την ιστορία. Ενενήντα χρόνια αργότερα, η αρχειακή έρευνα δεν βρίσκει πουθενά τον Σακαφλιά.

Το τραγούδι ηχογραφήθηκε το 1939 στην Αθήνα, με τον Στράτο Παγιουμτζή πρώτη φωνή και τον ίδιο τον Βασίλη Τσιτσάνη δεύτερη και στο μπουζούκι. Στην ετικέτα του δίσκου δεν γράφει «Στα Τρίκαλα στα δυο στενά» — γράφει «Ο Σαρκαφλιάς».

Πίσω του υπάρχει ένα φονικό στις φυλακές Τρικάλων, στα μέσα της δεκαετίας του 1920. Τη μοναδική χρονολογημένη μαρτυρία αυτόπτη τη διέσωσε ο ερευνητής Ηλίας Πετρόπουλος:

«Στις 15-10-1969 (σύμφωνα με τις σημειώσεις μου) μίλησα με τον δις-ισοβίτη Σωτήρη Γκόγκο, που το 1924 ήτανε στην ίδια φυλακή. Ο Γκόγκος υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας της δολοφονίας.»
Ηλίας Πετρόπουλος, «Ελευθεροτυπία», Μάρτιος 2000

Κατά την αφήγηση του Γκόγκου, η αιτία ήταν τα ποσοστά από το μπαρμπούτι της φυλακής. Ο Σακαφλιάς διεκδίκησε τη θέση· τον σκότωσε ένας ηλικιωμένος κρατούμενος, με ένα χτύπημα πισώπλατα, καθώς έσκυβε στο παράθυρο του θαλάμου.

Και τα «δυο στενά»; Ούτε δρόμοι της πόλης ούτε συνοικία:

«Ο Γκόγκος μου περιέγραψε τον Σακαφλιά σαν έναν ψηλό, καλοκαμωμένο, περήφανο μάγκα, περίπου τριάντα χρονώ.»
Ηλίας Πετρόπουλος, ίδιο κείμενο

Ήταν, λέει, δύο διάδρομοι μέσα στη φυλακή, ανάμεσα στο κτίριο και τον εξωτερικό τοίχο.

Ο Τσιτσάνης δεν ήταν ο πρώτος που το τραγούδησε. Ο Τρικαλινός συνθέτης Μήτσος Παπασίκας κατέθεσε ότι οι ίδιοι οι κρατούμενοι είχαν φτιάξει δικό τους τετράστιχο για το περιστατικό — και ο Πετρόπουλος το επιβεβαιώνει: «τα πρώτα τραγούδια για τον Σακαφλιά ήσανε αδέσποτα μουρμούρικα, πλασμένα από άγνωστους μάγκες».

Και μετά, το αρχείο

Το 2022 ο Δήμος Τρικκαίων δημοσίευσε έρευνα της Μαρούλας Κλιάφα στον τοπικό τύπο της εποχής. Στις εφημερίδες βρέθηκαν δύο φόνοι στις φυλακές Τρικάλων — τον Μάιο του 1926 και τον Ιούνιο του 1932. Κανένα από τα δύο θύματα δεν λεγόταν Σακαφλιάς.

Πιθανότατα δύο περιστατικά συγχωνεύτηκαν στη λαϊκή μνήμη και βγήκε ένας ήρωας. Όπως το έθεσε η έρευνα: στον τόπο μας οι μύθοι είναι πάντα πιο ισχυροί από τα πραγματικά γεγονότα.

Ταυτότητα του τραγουδιού

• Μουσική & στίχοι: Βασίλης Τσιτσάνης
• Πρώτη εκτέλεση: Στράτος Παγιουμτζής (α΄ φωνή) – Βασίλης Τσιτσάνης (β΄ φωνή, μπουζούκι)
• Ηχογράφηση: 1939, Αθήνα · His Master’s Voice AO 2628 (μήτρα OGA 980), τίτλος ετικέτας «Ο Σαρκαφλιάς»
• Η γνωστή εκτέλεση: 11 Οκτωβρίου 1960, Γρηγόρης Μπιθικώτσης με τον Τσιτσάνη

Σημείωση ακριβείας. Δεν εντοπίστηκε δήλωση του ίδιου του Τσιτσάνη για το πώς έγραψε το τραγούδι· η ιστορία στηρίζεται σε μαρτυρίες τρίτων. Το όνομα και η ταυτότητα του θύματος δεν έχουν τεκμηριωθεί — ο Πετρόπουλος γράφει ρητά «δεν ξέρουμε ούτε καν το όνομα». Οι πηγές διαφωνούν για τη χρονιά του φονικού (1924, 1926 ή 1927), για το όνομα του δράστη (Αντωνίτσης ή Αυλωνίτσης) και για τον τρόπο. Η διαδεδομένη εκδοχή ότι τα «δυο στενά» είναι δρόμοι της πόλης απορρίπτεται από τον Πετρόπουλο. Και η ιστορία ότι ο δολοφόνος αυτοκτόνησε στις γραμμές του τρένου δεν έχει καμία γραπτή τεκμηρίωση.

Πηγές

• Ηλίας Πετρόπουλος, «Ελευθεροτυπία», Μάρτιος 2000 (αναδημοσίευση: ogdoo.gr, 23 Σεπτεμβρίου 2017).
• Δήμος Τρικκαίων — αρχειακή έρευνα Μαρούλας Κλιάφα στον τοπικό τύπο, 28 Απριλίου 2022.
• Κέντρο Μελέτης Κλασικού Αρχείου / Melos Project, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων — Συλλογή Ηχογραφημάτων Βασίλη Τσιτσάνη.
• Δισκογραφία Τσιτσάνη (Παπίστας), rebetiko.gr · Discogs, JSP «Vassilis Tsitsanis 1936-1940».
• Δημήτρης Γκόγκος (Μπαγιαντέρας), απομνημονεύματα.

Μπείτε στο messiniaradio.gr και ακούστε το τραγούδι της ημέρας.