Ένα τραγούδι, μία ιστορία: «Το γελαστό παιδί»

Το ποίημα το έγραψε ένας δεκατριάχρονος Ιρλανδός το 1936, για έναν δικό του νεκρό. Στην Ελλάδα το τραγούδι απαγορεύτηκε — και ο συνθέτης το μοίρασε με την εφημερίδα.

Ο Brendan Behan ήταν δεκατριών χρονών όταν έγραψε το «The Laughing Boy». Το «γελαστό παιδί» ήταν ο Μάικλ Κόλινς, ο Ιρλανδός επαναστάτης που σκοτώθηκε το 1922 — και τον τίτλο, λένε, τον έδωσε η μητέρα του ποιητή, η Καθλίν, που τον είχε γνωρίσει προσωπικά.

Ο Μίκης Θεοδωράκης συνάντησε το κείμενο τον Οκτώβριο του 1961 στο Παρίσι, στο θεατρικό «Ο Όμηρος». Το μελοποίησε στην ελληνική απόδοση του Βασίλη Ρώτα — και έκανε μια αλλαγή που άλλαξε τα πάντα: εκεί που το πρωτότυπο λέει ότι το παιδί το σκότωσαν οι δικοί μας, ο Θεοδωράκης έγραψε οι εχθροί μας.

Πρώτη το τραγούδησε η Ντόρα Γιαννακοπούλου, στην παράσταση του Κυκλικού Θεάτρου του Λεωνίδα Τριβιζά, στις 12 Απριλίου 1962, με την κιθάρα του Δημήτρη Φάμπα.

Η λογοκρισία

Όταν ήρθε η ώρα του δίσκου, η λογοκρισία ζήτησε περικοπές στο κείμενο. Ο Θεοδωράκης αρνήθηκε.

«Ο Θεοδωράκης, αρνούμενος να περικόψει μέρος του κειμένου, προέβη σε καταγγελία της λογοκρισίας και σε μια ιστορική φωνοληψία, με τον ίδιο να τραγουδά και να παίζει τον Όμηρο στο πιάνο.»
Πρόγραμμα Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, 27 Νοεμβρίου και 1 Δεκεμβρίου 2010

Την ηχογράφηση τη διέθεσε δωρεάν μέσω της εφημερίδας «Αυγή», παρακάμπτοντας τη δισκογραφική διαδικασία. Στις 2 Ιουνίου 1967 η χούντα απαγόρευσε συνολικά το έργο του.

Το τραγούδι πέρασε στη συλλογική μνήμη με δύο ακόμη πρόσωπα: τον Γρηγόρη Λαμπράκη, μετά τη δολοφονία του το 1963, και αργότερα το Πολυτεχνείο. Ο ίδιος ο συνθέτης το εξήγησε καθαρά:

«Το “Γελαστό παιδί” (κύριο μουσικό θέμα του φιλμ), ο ελληνικός λαός το είχε απολύτως συνδέσει με τον Γρηγόρη Λαμπράκη, μετά τον θάνατό του.»
Μίκης Θεοδωράκης, κείμενο με ημερομηνία 1 Ιουνίου 2002, σημειώσεις της CD-έκδοσης του «Ζ»

Και για το πώς μπήκε στην ταινία του Κώστα Γαβρά, ενώ ο ίδιος ήταν εξόριστος:

«Λόγω του ότι τον καιρό εκείνο ήμουν εξόριστος στην Ζάτουνα, το σενάριο δεν μπόρεσε να φθάσει στα χέρια μου παρά τις προσπάθειες του Γαβρά.»
Μίκης Θεοδωράκης, ίδιο κείμενο

Ταυτότητα του τραγουδιού

• Μουσική: Μίκης Θεοδωράκης
• Ποίημα: Brendan Behan, «The Laughing Boy» (1936)
• Ελληνική απόδοση: Βασίλης Ρώτας
• Πρώτη ερμηνεία: Ντόρα Γιαννακοπούλου, θέατρο, 12 Απριλίου 1962 · EP His Master’s Voice, 1964
• Δίσκος: «Ένας Όμηρος», Lyra XLP 3502, με τον ίδιο τον Θεοδωράκη να τραγουδά (ηχογράφηση ERA Studio, ηχολήπτης Γιάννης Σμυρναίος, εξώφυλλο Τάσσος)

Σημείωση ακριβείας. Το τραγούδι δεν γράφτηκε ούτε για τον Λαμπράκη ούτε για το Πολυτεχνείο: το ποίημα είναι του 1936 και αφορά τον Μάικλ Κόλινς· οι ελληνικές συνδέσεις είναι μεταγενέστερες, όπως εξηγεί ο ίδιος ο Θεοδωράκης. Ο στίχος «οι εχθροί μας» είναι δική του αλλαγή — το πρωτότυπο λέει «οι δικοί μας», αφού ο Κόλινς σκοτώθηκε από ομοεθνείς του· οι εκδοχές «οι φασίστες» και «ήταν 17 Νοέμβρη» προέκυψαν από τη λαϊκή χρήση μετά το 1973. Η μελωδία δεν είναι ιρλανδική παραδοσιακή. Τέλος, οι πηγές διαφωνούν για τη χρονολογία του LP της Lyra (1964 ή 1966) και για το αν στη μετάφραση συμμετείχε και η Βούλα Δαμιανάκου.

Πηγές

• LiFO, Φώντας Τρούσας, 29 Ιουλίου 2021 — δισκογραφικό ιστορικό και λογοκρισία.
• Μίκης Θεοδωράκης, σημειώσεις CD-έκδοσης του «Ζ» (FM Records), κείμενο με ημερομηνία 1 Ιουνίου 2002.
• Πρόγραμμα Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, 27 Νοεμβρίου και 1 Δεκεμβρίου 2010.
• Αυγή, Αλεξάνδρα Χριστακάκη, 17 Απριλίου 2023 — ο Behan, η μητέρα του και ο Μάικλ Κόλινς.
• mikisguide.gr, Γιώργος Αγοραστάκης, 17 Νοεμβρίου 2022 · Discogs, Lyra XLP 3502.

Μπείτε στο messiniaradio.gr και ακούστε το τραγούδι της ημέρας.