ΜΕΣΣΗΝΗ · ΠΑΝΑΓΙΑ Η ΒΟΥΛΚΑΝΙΩΤΙΣΣΑ

Από την Ιθώμη στη Μεσσήνη — Η ιστορία πίσω από την κάθοδο της Παναγίας της Βουλκανιώτισσας

Κυριακή 20 Σεπτεμβρίου 2026

Κάθε χρόνο, τη νύχτα της 19ης προς την 20ή Σεπτεμβρίου, η ιερή εικόνα της Παναγίας της Βουλκανιώτισσας φεύγει από την Ιθώμη και κατεβαίνει με τα πόδια στον κάμπο. Είναι η ημέρα της Σύναξής της και η αρχαιότερη ζωντανή παράδοση της Μεσσήνης — μια πορεία που κρατά από τον 18ο αιώνα και που φέτος, όπως πάντα, καταλήγει στην πόλη λίγο πριν το μεσημέρι.

Η εικόνα που βρέθηκε σε ένα πουρνάρι

Η παράδοση τοποθετεί την αρχή της ιστορίας στα χρόνια της Εικονομαχίας. Μοναχοί εικονολάτρες, κυνηγημένοι, φτάνουν στην κορυφή της Ιθώμης και βρίσκουν εκεί μια εικόνα της Παναγίας κρεμασμένη σε ένα πουρνάρι, με ένα καντήλι αναμμένο δίπλα της. Στο σημείο εκείνο χτίζουν το πρώτο μοναστήρι, γύρω στο 725 μ.Χ.

Η εικόνα ανήκει στον τύπο της Οδηγήτριας και στα παλιά έγγραφα αναφέρεται ως «Η Οδηγήτρια η επονομαζομένη τω όρει Βουλκάνω». Το καντήλι δεν έμεινε απλώς στην αφήγηση: μέχρι σήμερα, στην ολονύχτια πορεία προς τη Μεσσήνη, συνοδεύει την εικόνα αναμμένο σε όλη τη διαδρομή και δεν σβήνει σε κανένα σημείο.

Η Μονή στην κορυφή και η Μονή στον κάμπο

Η Παλαιά Μονή στέκει στην κορυφή της Ιθώμης, χτισμένη πάνω στα θεμέλια του αρχαίου ιερού του Ιθωμάτα Διός — μια συνέχεια λατρείας στο ίδιο σημείο που μετρά χιλιετίες. Το καθολικό της είναι αφιερωμένο στην Κοίμηση της Θεοτόκου και φέρει τοιχογραφίες του 1608, έργο των αδελφών Δημητρίου και Γεωργίου Μόσχου από το Ναύπλιο.

Η ζωή στην κορυφή όμως ήταν σκληρή. Το 1625 οι μοναχοί εγκατέλειψαν το βουνό εξαιτίας των βαρύτατων χειμώνων και της δυσπρόσιτης θέσης, και μετακινήθηκαν χαμηλότερα, γύρω στα 550 μέτρα, ανάμεσα στην Αρχαία Μεσσήνη και τη Βαλύρα. Εκεί διαμορφώθηκε η σημερινή Μονή, της οποίας το καθολικό χτίστηκε το 1701. Από τότε οι δύο μονές λειτουργούν ως ένα: η μία στην κορυφή, η άλλη στη ρίζα του βουνού.

1825: η εικόνα στην εξορία

Το μοναστήρι πλήρωσε ακριβά τη συμμετοχή του στον Αγώνα. Το 1825 τα στρατεύματα του Ιμπραήμ πυρπόλησαν τη Μονή. Οι μοναχοί πρόλαβαν να πάρουν την εικόνα και κατέφυγαν στη Μάνη και στη Ζάκυνθο, όπου την κράτησαν ώσπου να περάσει ο κίνδυνος. Επέστρεψαν το 1828. Έκτοτε η Μονή λειτουργεί αδιάκοπα και παραμένει το μοναδικό ανδρώο κοινόβιο της Μητροπόλεως Μεσσηνίας.

Η πανούκλα και το τάμα ενός τόπου

Η κάθοδος στη Μεσσήνη δεν ήταν πάντα έθιμο. Γεννήθηκε από ανάγκη. Μέσα στον 18ο αιώνα θανατηφόρος λοιμός σάρωσε σχεδόν ολόκληρη τη Μεσσηνία. Οι κάτοικοι ζήτησαν την εικόνα· εκείνη κατέβηκε από τη Μονή και λιτανεύθηκε στα χωριά που δοκιμάζονταν. Η υποχώρηση της επιδημίας αποδόθηκε στη θαυματουργική επέμβαση της Παναγίας.

Αυτό που ακολούθησε ήταν ένα τάμα που δεν έσπασε ποτέ: κάθε χρόνο, στις 20 Σεπτεμβρίου, η εικόνα θα ξανακατέβαινε. Η ημέρα καθιερώθηκε ως Σύναξη της Παναγίας της Βουλκανιώτισσας και τηρείται αδιάλειπτα εδώ και περίπου τρεις αιώνες.

Ο ετήσιος κύκλος: ανεβαίνει τον Αύγουστο, κατεβαίνει τον Σεπτέμβριο

Η εικόνα δεν μένει ακίνητη. Την παραμονή του Δεκαπενταύγουστου ανεβαίνει από τη Μονή στο παλαιό μοναστήρι της κορυφής για ολονύχτια αγρυπνία, και το πρωί της 15ης Αυγούστου κατεβαίνει λιτανευτικά πίσω. Ένα μήνα αργότερα κάνει τη μεγάλη διαδρομή: αφήνει το βουνό μετά τα μεσάνυχτα και περπατά γύρω στα είκοσι χιλιόμετρα ως τη Μεσσήνη, με χιλιάδες πιστούς πίσω της.

Η πορεία γίνεται πεζή και ολονύχτια, με στάσεις για προσκύνημα στα χωριά που συναντά. Για τη Μεσσήνη η ημέρα δεν είναι απλώς θρησκευτική εορτή: είναι το ετήσιο ραντεβού ολόκληρου του κάμπου, η μέρα που επιστρέφουν οι ξενιτεμένοι και ανοίγουν τα σπίτια.

Στην υποδοχή παρίστανται οι Μητροπολίτες Καρθαγένης κ. Μελέτιος, Σταγών και Μετεώρων κ. Θεόκλητος και Μεσσηνίας κ. Χρυσόστομος, μαζί με τον ιερό κλήρο, εκπροσώπους της Πολιτείας και τις τοπικές αρχές, ενώ συμμετέχουν η μπάντα του Πολεμικού Ναυτικού και οι Δημοτικές Φιλαρμονικές Καλαμάτας και Μεσσήνης.

Και μαζί ξεκινά το «Νησιώτικο» πανηγύρι

Με την άφιξη της εικόνας ανοίγει και η μεγάλη εμποροπανήγυρη της πόλης, το ιστορικό «Νησιώτικο» πανηγύρι. Το όνομα κρατά από το παλιό όνομα της Μεσσήνης: μέχρι το 1867 η πόλη λεγόταν Νησί, επειδή τα ρέματα του Παμίσου και τα χαμηλά υψώματα έκοβαν τον κάμπο σε κομμάτια που έμοιαζαν με νησίδες.

Οι επίσημες ρίζες του πανηγυριού ανάγονται στο 1839, γεγονός που το κατατάσσει στις παλαιότερες οργανωμένες εμποροπανηγύρεις της Πελοποννήσου. Η αγορά στήνεται γύρω από το Μετόχι, στην Πανηγυρίστρα, και κρατά όσο μένει η εικόνα στην πόλη — εννιά ημέρες που κάθε χρόνο φέρνουν στη Μεσσήνη κόσμο όχι μόνο από τη Μεσσηνία αλλά και από τους γειτονικούς νομούς.

Πηγές: Παναγία Βουλκανιώτισσα, Ορθόδοξος Συναξαριστής · Orthodox Times · Μοναστήρια της Ελλάδος · ΕΡΤ Καλαμάτας · BEST TV · Ελευθερία Online