Ένα τραγούδι, μία ιστορία: «Αρχόντισσα»

Μια επίσκεψη σε ένα αρχοντικό και μια φράση γιατρού: έτσι, κατά τον Τσιτσάνη, γεννήθηκε η «Αρχόντισσα» — αλλά οι πηγές δεν συμφωνούν ούτε για το πού γράφτηκε.

Μάρτιος του 1938. Ο Βασίλης Τσιτσάνης υπηρετεί στο Τάγμα Τηλεγραφητών της Θεσσαλονίκης και συχνά καταλήγει στο πειθαρχείο, γιατί παραβιάζει τις άδειες για να πηγαίνει στην Αθήνα και να δίνει τραγούδια σε εταιρείες. Σύμφωνα με τη Μαρία Κάπλα στο Thessaloniki Arts and Culture, ένα από τα τραγούδια που έγραψε εκεί ήταν η «Αρχόντισσα».

Η δεύτερη εκδοχή έχει άλλο σκηνικό. Όπως τη μεταφέρει ο Γιάννης Αλέξανδρος Ιωαννίδης από το ΑΠΕ-ΜΠΕ, ένας παλιός φίλος του Τσιτσάνη από τα Τρίκαλα, ο Λάκης, τον γνωρίζει το 1938 σε μια νεαρή γυναίκα, την Ελίζα. Εκείνη του δίνει τη διεύθυνσή της. Στο μεγάλο αρχοντικό του δείχνει πίσω από μια κουρτίνα την προτομή του συζύγου της, του Άγγελου, που σκοτώθηκε πέφτοντας από βράχια την ώρα που κολυμπούσαν. Η Ελίζα παθαίνει σπασμούς και ο γιατρός που καλούν σχολιάζει «συνηθισμένη ιστορία».

«Αυτή η φράση με τσάκισε.»

Βασίλης Τσιτσάνης, όπως τον μεταφέρει ο Γ. Α. Ιωαννίδης (ΑΠΕ-ΜΠΕ), larissanet.gr, 6/1/2019

Ο Τσιτσάνης επιστρέφει στη Θεσσαλονίκη και γράφει το τραγούδι. Το 1939 κυκλοφορεί σε δίσκο 78 στροφών της Columbia (DG 6440), με τη «Βαγγελίτσα» του Γιάννη Παπαϊωάννου στην άλλη όψη, στις φωνές του Στράτου Παγιουμτζή και του Στελλάκη Περπινιάδη.

Εδώ οι εκδοχές χωρίζουν. Το LIFO μιλά για «μια υπερευαίσθητη νεαρή χήρα» που κατέληξε αλκοολική. Το Μηχανή του Χρόνου γράφει για μια αριστοκράτισσα Αθηναία που «περιφρόνησε» έναν φίλο του Τσιτσάνη, ο οποίος την είχε ερωτευτεί παράφορα. Και οι τρεις αφηγήσεις συμφωνούν σε ένα: η γυναίκα ήταν υπαρκτό πρόσωπο και πέθανε βίαια το 1941, στην Κατοχή.

Η επιτυχία ήρθε γρήγορα· ο Τσιτσάνης είπε ότι, όταν κατέβηκε στην Αθήνα μετά τη θητεία του, το τραγούδι έπαιζε σε όλες τις λατέρνες.

Πολλά χρόνια αργότερα έγραψε τους στίχους με κόκκινο μαρκαδόρο σε ένα λευκό φύλλο και τους υπέγραψε «Β. Κ. Τσιτσάνης». Το φύλλο βγήκε σε δημοπρασία του οίκου Βέργος τον Μάρτιο του 2018 και πουλήθηκε 2.079 ευρώ, περίπου δέκα φορές πάνω από την αρχική εκτίμηση.

Ταυτότητα του τραγουδιού

• Μουσική και στίχοι: Βασίλης Τσιτσάνης
• Πρώτη εκτέλεση: Στράτος Παγιουμτζής και Στελλάκης Περπινιάδης
• Δίσκος: 78 στροφών, Columbia DG 6440, 1939 («Βαγγελίτσα» / «Αρχόντισσα»)

Σημείωση ακριβείας. Η ιστορία της Ελίζας βασίζεται σε δημοσιογραφικές αναδιηγήσεις· οι εκδοχές διαφέρουν ως προς το ποια ήταν η γυναίκα, και δεν βρέθηκε πρωτογενής πηγή (π.χ. το ίδιο το βιβλίο του Τσιτσάνη). Οι πηγές δεν συμφωνούν ούτε στον τόπο της σύνθεσης (πειθαρχείο ή μετά την επίσκεψη) ούτε στη χρονολογία: το Thessaloniki Arts and Culture λέει ότι ηχογραφήθηκε το 1938, ενώ ο δίσκος που καταγράφει το Discogs φέρει το 1939 και πρώτη ακρόαση το 1939 γράφει η Πρώτο Θέμα. Η καταχώριση του Discogs έχει ένδειξη «Needs Vote».

Πηγές

• Γ. Α. Ιωαννίδης (ΑΠΕ-ΜΠΕ), larissanet.gr, 6/1/2019: https://www.larissanet.gr/2019/01/06/istories-piso-apo-tous-stichous-i-archontissa-tou-tsitsani/
• Αντώνης Μποσκοΐτης, LIFO, 14/1/2018: https://www.lifo.gr/culture/music/basilis-tsitsanis-o-anthropos-poy-eftiahne-tragoydia-san-zografies
• Μηχανή του Χρόνου, 17/1/2023: https://www.mixanitouxronou.gr/pos-o-tsitsanis-katektise-to-choligount-meta-thanaton-i-diamachi-gia-tin-patrotita-ton-stichon-sti-sinnefiasmeni-kiriaki-giati-logokrithike-to-vapori-ap-tin-persia-pia-itan-i-archon/
• Μαρία Κάπλα, Thessaloniki Arts and Culture: https://www.thessalonikiartsandculture.gr/thessaloniki/palia-thessaloniki/o-thermaikos-toy-vasili-tsitsani/
• Γ. Κ. Καρατζάς, Πρώτο Θέμα, 15/4/2018: https://www.protothema.gr/city-stories/article/778853/to-autografo-tou-tsitsani-me-ton-kokkino-markadoro/
• Discogs, Columbia DG 6440: https://www.discogs.com/release/10440294

Μπείτε στο messiniaradio.gr και ακούστε το τραγούδι της ημέρας.