ΕΛΛΑΔΑ

«Εδώ Πολυτεχνείο»: 53 χρόνια από την εξέγερση που έγινε σύμβολο της Δημοκρατίας

today17/11/2026

Φόντο

Σαν σήμερα, τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου 1973, ένα τανκ γκρέμισε την κεντρική πύλη του Πολυτεχνείου. Πενήντα τρία χρόνια μετά, η Ελλάδα τιμά τους νεκρούς της εξέγερσης και το σύνθημα που έμεινε στην ιστορία: «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία».

Για τρεις μέρες και τρεις νύχτες, φοιτητές, μαθητές, εργάτες και απλοί πολίτες –ακόμη και αγρότες από τα Μέγαρα, που έφτασαν με τα τρακτέρ τους διαμαρτυρόμενοι για την απαλλοτρίωση της γης τους– κλείστηκαν στο ιστορικό συγκρότημα της οδού Πατησίων ή συγκεντρώθηκαν έξω από αυτό, ζητώντας το τέλος της δικτατορίας. Η εξέγερση καταπνίγηκε στο αίμα, όμως έμεινε στη συλλογική μνήμη ως η κορυφαία στιγμή του αντιδικτατορικού αγώνα και ως η αρχή του τέλους για το καθεστώς της 21ης Απριλίου.

Πώς φτάσαμε στον Νοέμβρη

Η χούντα των συνταγματαρχών κυβερνούσε τη χώρα από τις 21 Απριλίου 1967. Μέσα στο 1973 οι φοιτητές είχαν ήδη βγει μπροστά: τον Φεβρουάριο έγινε η κατάληψη της Νομικής, ενώ το καθεστώς απαντούσε στέλνοντας στον στρατό όσους φοιτητές είχαν συνδικαλιστική δράση. Το φθινόπωρο ο Γεώργιος Παπαδόπουλος επιχείρησε μια ελεγχόμενη «φιλελευθεροποίηση», με μεταβατική κυβέρνηση υπό τον Σπύρο Μαρκεζίνη και υπόσχεση για εκλογές. Στις 4 Νοεμβρίου, το μνημόσυνο του Γεωργίου Παπανδρέου μετατράπηκε σε αντιδικτατορική διαδήλωση. Δέκα μέρες αργότερα, ξεσηκώθηκε το Πολυτεχνείο.

Τέσσερις μέρες που άλλαξαν την Ελλάδα

  • Τετάρτη 14 Νοεμβρίου. Μετά από γενικές συνελεύσεις για τις φοιτητικές εκλογές, οι φοιτητές κηρύσσουν αποχή και παραμένουν στο κτίριο της Πατησίων. Μια αυθόρμητη συνέλευση αποφασίζει την κατάληψη.
  • Πέμπτη 15 Νοεμβρίου. Ο κόσμος συρρέει από κάθε γειτονιά της Αθήνας. Ο ραδιοφωνικός σταθμός του Πολυτεχνείου αρχίζει να εκπέμπει. Κατάληψη γίνεται και στο Πολυτεχνείο της Θεσσαλονίκης.
  • Παρασκευή 16 Νοεμβρίου. Το απόγευμα, το πλήθος μέσα και έξω από το Πολυτεχνείο ξεπερνά τις 30.000. Το βράδυ οι αστυνομικές δυνάμεις επιτίθενται, στήνονται οδοφράγματα και σκοπευτές πυροβολούν από τα γύρω κτίρια. Στους δρόμους της περιοχής πέφτουν οι πρώτοι νεκροί.
  • Σάββατο 17 Νοεμβρίου, γύρω στις 3 τα ξημερώματα. Ενώ γίνονταν διαπραγματεύσεις για την ασφαλή αποχώρηση των φοιτητών, ένα από τα τρία άρματα μάχης που είχαν παραταχθεί απέναντι ορμά και γκρεμίζει την κεντρική πύλη. Ακολουθούν βίαιη εκκένωση, ξυλοδαρμοί και συλλήψεις, ενώ οι πυροβολισμοί στη γύρω περιοχή συνεχίζονται για ώρες. Επιβάλλεται ξανά στρατιωτικός νόμος.

«Εδώ Πολυτεχνείο»: η φωνή που ακούστηκε σε όλη την Αθήνα

Η πιο δυνατή φωνή της εξέγερσης ήταν ραδιοφωνική. Οι φοιτητές κατασκεύασαν μέσα σε λίγες ώρες έναν πομπό στα εργαστήρια της Σχολής Ηλεκτρολόγων Μηχανολόγων, και ο σταθμός μετέδιδε τα αιτήματά τους και τις εκκλήσεις τους προς τον λαό, ανοίγοντας με τη φράση που έμεινε στην ιστορία. Στο μικρόφωνο βρέθηκαν, μεταξύ άλλων, η Μαρία Δαμανάκη και ο Δημήτρης Παπαχρήστος. Οι εκφωνητές έμειναν στη θέση τους ως το τέλος· την ώρα της εισβολής ακουγόταν ο Εθνικός Ύμνος.

«Εδώ Πολυτεχνείο! Λαέ της Ελλάδας, το Πολυτεχνείο είναι σημαιοφόρος του αγώνα μας, του αγώνα σας…»

Οι ηχογραφήσεις του σταθμού σώζονται και είναι σήμερα από τα πιο πολύτιμα ντοκουμέντα εκείνων των ημερών. Για όσους κάνουμε ραδιόφωνο, το «Εδώ Πολυτεχνείο» μένει ίσως η πιο συγκλονιστική φράση που ακούστηκε ποτέ από ελληνικό μικρόφωνο.

Οι νεκροί του Νοέμβρη

Τον αριθμό των θυμάτων τεκμηρίωσε η έρευνα του ιστορικού Λεωνίδα Καλλιβρετάκη για το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών: 24 επώνυμοι νεκροί, ακόμη 16 περιπτώσεις νεκρών αγνώστων στοιχείων και πάνω από 1.100 τραυματίες. Οι περισσότεροι χτυπήθηκαν στους δρόμους γύρω από το Πολυτεχνείο και σε άλλες γειτονιές της Αθήνας, από το βράδυ της 16ης ως τις 18 Νοεμβρίου. Οι 24 θάνατοι είχαν τεκμηριωθεί ήδη από τη δίκη του 1975.

Ο μικρότερος, ο Δημήτρης Θεοδωράς, ήταν μόλις 5 ετών· η μεγαλύτερη, η Αικατερίνη Αργυροπούλου, 76. Ανάμεσά τους ο 17χρονος μαθητής Διομήδης Κομνηνός, που χτυπήθηκε στην καρδιά στη γωνία Αβέρωφ και Μάρνη, ο 16χρονος μαθητής Αλέξανδρος Σπαρτίδης και η 22χρονη φοιτήτρια από τη Νορβηγία Τορίλ Μάργκρετ Ένγκελαντ. Πέντε από τους 24 κατάγονταν από την Πελοπόννησο: ο Βασίλειος Φάμελλος από τον Πύργο, ο Γεώργιος Σαμούρης από την Πάτρα, ο Δημήτριος Κυριακόπουλος από τα Καλάβρυτα, ο Κυριάκος Παντελεάκης από τις Κροκεές Λακωνίας και ο φοιτητής Ιωάννης Μικρώνης από την Άνω Αλισσό Αχαΐας.

Η επόμενη μέρα

Η καταστολή δεν έσωσε τον Παπαδόπουλο. Στις 25 Νοεμβρίου 1973 ο ταξίαρχος Δημήτριος Ιωαννίδης ανέτρεψε τον ίδιο και την κυβέρνηση Μαρκεζίνη· πρόεδρος ορίστηκε ο Φαίδων Γκιζίκης και πρωθυπουργός ο Αδαμάντιος Ανδρουτσόπουλος. Η νέα, ακόμη σκληρότερη, εκδοχή της χούντας κράτησε οκτώ μήνες: τον Ιούλιο του 1974, μετά την τραγωδία της Κύπρου, η δικτατορία κατέρρευσε και αποκαταστάθηκε η Δημοκρατία. Το 1975, στη δίκη για την αιματηρή καταστολή της εξέγερσης, κάθισαν στο εδώλιο 32 κατηγορούμενοι.

Το βίντεο: η εξέγερση σε έγχρωμο φιλμ

Ο κινηματογραφιστής Νίκος Α. Βερνίκος είχε στήσει την κάμερά του σε ένα γωνιακό δωμάτιο του πρώτου ορόφου στο ξενοδοχείο «Ακροπόλ», ακριβώς απέναντι από το Πολυτεχνείο, και κατέγραφε κρυφά τα γεγονότα από τις 14 ως τις 17 Νοεμβρίου 1973. Στο σπάνιο έγχρωμο φιλμ φαίνονται το πλήθος να πυκνώνει στην Πατησίων, τα άρματα, τα τεθωρακισμένα με τους στρατιώτες και γιατροί να μεταφέρουν τραυματίες με φορεία. Ο ίδιος συνελήφθη το μεσημέρι της 17ης Νοεμβρίου από την ΕΑΤ-ΕΣΑ και κρατήθηκε ως την παραμονή της Πρωτοχρονιάς.

Βίντεο: «Η εξέγερση του Πολυτεχνείου – Έγχρωμο φιλμ 16-17 Νοεμβρίου 1973», Νίκος Α. Βερνίκος / Aylon Film Archives (YouTube).

Η πύλη, το κεφάλι και τα γαρίφαλα

Η σιδερένια πύλη που γκρέμισε το τανκ φυλάσσεται μέσα στο Πολυτεχνείο ως μνημείο, ενώ η κεντρική είσοδος της Πατησίων μένει κλειστή από σεβασμό στη μνήμη της εξέγερσης. Λίγα βήματα πιο πέρα βρίσκεται το μεγάλο χάλκινο κεφάλι του γλύπτη Μέμου Μακρή, όπου κάθε χρόνο μικροί και μεγάλοι αφήνουν γαρίφαλα και στεφάνια. Λίγοι ξέρουν ότι το γλυπτό απεικονίζει τον ιστορικό Νίκο Σβορώνο· με τα χρόνια, όμως, έγινε το σύμβολο όλων όσων αγωνίστηκαν τον Νοέμβρη του ’73.

Η επέτειος σήμερα

Η 17η Νοεμβρίου είναι ημέρα μνήμης για όλη την εκπαιδευτική κοινότητα. Στα σχολεία δεν γίνονται μαθήματα: πραγματοποιούνται εκδηλώσεις για την επέτειο του Πολυτεχνείου, τον αντιδικτατορικό αγώνα και την Εθνική Αντίσταση και στη συνέχεια οι μαθητές αποχωρούν, ενώ για τα πανεπιστήμια η μέρα είναι αργία. Σε όλη τη χώρα –και στη Μεσσηνία– μαθητές και εκπαιδευτικοί τιμούν τους νεκρούς. Στην Αθήνα, το ιστορικό συγκρότημα της Πατησίων ανοίγει για το κοινό τρεις μέρες, με λουλούδια και στεφάνια στην πύλη, και οι εκδηλώσεις κορυφώνονται το απόγευμα με την καθιερωμένη πορεία.

«Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία». Το τρίπτυχο των εξεγερμένων του 1973 ακούγεται ακόμη κάθε Νοέμβρη. Πενήντα τρία χρόνια μετά, θυμίζει σε κάθε νέα γενιά ότι η Δημοκρατία κατακτήθηκε με θυσίες και δεν είναι ποτέ δεδομένη.

Πηγές: Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών – έρευνα Λ. Καλλιβρετάκη για τα θύματα του Νοεμβρίου 1973· iefimerida.gr· in.gr· Τα Νέα· Athens Voice· alfavita.gr· ΕΜΠ.

ΜΟΙΡΑΣΤΕΙΤΕ ΤΟ ΑΡΘΡΟ

Συντάχθηκε από: Messinia Radio