Ένα τραγούδι, μία ιστορία: «Μαλαματένια λόγια»

Η λογοκρισία έσβησε δύο λέξεις. Ο στιχουργός τις κατέγραψε και τις δύο, και εξήγησε ποια ήταν η αληθινή Μαρία του τραγουδιού.

Μάρτιος 1974. Ο δίσκος λέγεται «Θητεία», η μουσική είναι του Γιάννη Μαρκόπουλου, οι στίχοι του Μάνου Ελευθερίου, και τραγουδούν ο Λάκης Χαλκιάς, ο Χαράλαμπος Γαργανουράκης και η Τάνια Τσανακλίδου. Είμαστε μήνες πριν την πτώση της δικτατορίας.

Το ποίημα προϋπάρχει — είναι από τη συλλογή «Τα ξόρκια» του 1973. Όταν φτάνει στη λογοκρισία, δύο λέξεις κόβονται.

«Η λογοκρισία είχε σβήσει τη λέξη “συμμορία” και ο Μαρκόπουλος το έκανε “κομπανία”. Δεν ξέρω ποια ζώα ήταν στις επιτροπές της λογοκρισίας εκείνη την εποχή.»
Μάνος Ελευθερίου, «Μαλαματένια λόγια» (Μεταίχμιο, 2021)

Η δεύτερη επέμβαση είναι πιο ύπουλη, γιατί καταστρέφει και την ομοιοκαταληξία: το «και ξημερώνοντας Παρασκευή» γίνεται «και ξημερώνοντας μέρα κακή». Η 21η Απριλίου 1967 είχε ξημερώσει Παρασκευή.

Υπάρχει και ένα πρόσωπο. Ο στίχος «Καλύτερα να σ’ έλεγαν Μαρία και να ‘σουν ράφτρα μες στην Κοκκινιά» δεν είναι λογοτεχνικό εύρημα: ο Ελευθερίου εξήγησε ότι η Μαρία ήταν φίλη του που είχε συλληφθεί επί χούντας και βασανιστεί, και που κατέθεσε αργότερα στην Ευρώπη. Δεν λεγόταν Μαρία.

Η τελευταία στροφή γράφτηκε το ίδιο βράδυ, μετά από μια κουβέντα που ο στιχουργός δεν ξέχασε ποτέ. Είχε διαβάσει τους στίχους στον Γιώργο Ζαμπέτα, κι εκείνος του απάντησε:

«Αυτό, μάγκα μου, δεν είναι τραγούδι, είναι κατάθεση στον Άρειο Πάγο.»
Γιώργος Ζαμπέτας στον Μάνο Ελευθερίου, όπως το αφηγείται ο ίδιος ο στιχουργός

Ο Ζαμπέτας το εννοούσε ειρωνικά. Είχε δίκιο κατά λάθος: το τραγούδι έγινε πράγματι κατάθεση — και το 2000, σε δίσκο-αφιέρωμα στον Μαρκόπουλο, τραγουδήθηκε επιτέλους με τους αρχικούς, προ-λογοκρισίας στίχους.

Ταυτότητα του τραγουδιού

• Μουσική: Γιάννης Μαρκόπουλος
• Στίχοι: Μάνος Ελευθερίου, από τη συλλογή «Τα ξόρκια» (1973)
• Πρώτη εκτέλεση: Λάκης Χαλκιάς, Χαράλαμπος Γαργανουράκης, Τάνια Τσανακλίδου
• Χρονολογία & δίσκος: LP «Θητεία», Columbia SCXG 120, Μάρτιος 1974 · ηχολήπτης Τάκης Φιλιππίδης · εξώφυλλο Ανακρέων Καναβάκης
• Σημαντικές επανεκτελέσεις: Βασίλης Παπακωνσταντίνου – Δημήτρης Υφαντής – Λιζέττα Καλημέρη, «Δεκαοκτώ» (2000), με τους αρχικούς στίχους · Γιάννης Χαρούλης

Σημείωση ακριβείας. Ως τρίτη φωνή αναφέρεται συχνά η Λιζέτα Νικολάου· η ετικέτα του δίσκου δίνει την Τάνια Τσανακλίδου. Η σύγχυση προέρχεται από τη ζωντανή εκτέλεση στην ταινία «Τα τραγούδια της φωτιάς» του Νίκου Κούνδουρου (1975), όπου τραγουδά η Νικολάου. Το ποίημα διαβάζεται συχνά ως σεφερικό· ο Ελευθερίου διαψεύδει μερικώς αυτή την ανάγνωση, λέγοντας ότι τη λέξη «μαλαματένια» τη «βούτηξε από τον Βάρναλη».

Πηγές

• Μάνος Ελευθερίου, «Μαλαματένια λόγια», Μεταίχμιο, 2021, σ. 110–118.
• Ετικέτα LP «Θητεία», Columbia SCXG 120, 1974 (Discogs).
• stixoi.info, σχόλια επιμελητών για τη διαφορά δισκογραφικής και ζωντανής εκτέλεσης.
• musiccorner.gr, κυκλοφορία δίσκου Μάρτιος 1974.

Μπείτε στο messiniaradio.gr και ακούστε το τραγούδι της ημέρας.