Ένα τραγούδι, μία ιστορία: «Το άγαλμα»

Το 2018 έμαθε όλη η Ελλάδα ότι «άγαλμα» σήμαινε γυναίκα του πεζοδρομίου. Ο στιχουργός όμως είχε εξηγήσει δημόσια το τραγούδι πέντε ολόκληρα χρόνια νωρίτερα — και είχε πει κάτι εντελώς διαφορετικό.

Ένα γραφείο εφημερίδας στην Αθήνα, στα τέλη της δεκαετίας του ’60. Ο Μίμης Πλέσσας περιμένει τον Λευτέρη Παπαδόπουλο να κλείσει ένα τηλεφώνημα. Για να περάσει η ώρα, πιάνει σκόρπια χαρτιά από το γραφείο και τα διαβάζει. Δεν είναι στίχοι τραγουδιών: δεν έχουν κουπλέ, δεν έχουν ρεφρέν. Είναι κείμενα για την εφηβεία μέσα στην Κατοχή — και ο Πλέσσας αναγνωρίζει σ’ αυτά τα δικά του χρόνια.

Ζητά να τα πάρει. Ο Παπαδόπουλος τα δίνει απρόθυμα· δεν πιστεύει ότι βγαίνουν τραγούδια από εκεί. Ήταν δώδεκα. Σε δύο μέρες ο Πλέσσας τα έχει μελοποιήσει όλα.

Τα γραπτά του Λευτέρη περιγράφανε τα εφηβικά μου χρόνια, τα χρόνια μου μέσα στην Κατοχή.

Μίμης Πλέσσας, αυτοβιογραφία (Κάκτος, 1996) — μέσω news247.gr

Ο Αλέκος Πατσιφάς στη Λύρα βαφτίζει τον δίσκο «Ο δρόμος»· ο συνθέτης τον έλεγε ως τότε «Τα άγουρα χρόνια». Βγαίνει τον Απρίλιο του 1969, με τη φωνή του Γιάννη Πουλόπουλου, μπουζούκι του Στέλιου Ζαφειρίου και εξώφυλλο του Σπύρου Βασιλείου. Στη δεύτερη πλευρά, τέταρτο κομμάτι: «Το άγαλμα».

Πενήντα χρόνια αργότερα το τραγούδι απέκτησε δεύτερη ζωή, για εντελώς άλλο λόγο. Τον Οκτώβριο του 2018 ο συγγραφέας Χρήστος Χωμενίδης έγραψε ότι «αγάλματα» έλεγαν τότε στην αργκό τις γυναίκες του πεζοδρομίου. Η ερμηνεία σάρωσε το διαδίκτυο μέσα σε μέρες. Ο Νίκος Σαραντάκος πήγε να την ελέγξει και βρήκε το εξής: η σημασία δεν υπάρχει σε κανένα λεξικό — ούτε καν σε εκείνο του Γεωργακά, που συντασσόταν ακριβώς εκείνη τη δεκαετία.

Και βρήκε κάτι ακόμη, που χάθηκε στον θόρυβο. Ο ίδιος ο στιχουργός είχε εξηγήσει το τραγούδι το 2013, σε συνέντευξή του, κυριολεκτικά.

Το «Άγαλμα» μιλάει για απεριόριστη μοναξιά. Το άγαλμα τον ακούει, και φεύγει από το βάθρο του για να τον συντροφέψει στον δρόμο.

Λευτέρης Παπαδόπουλος, ΠΟΝΤΙΚΙ ART, τεύχος 301, 21 Φεβρουαρίου 2013

Όταν του τέθηκε η καινούργια εκδοχή, ο Παπαδόπουλος δεν είπε ότι αυτό εννοούσε. Είπε ότι τον γοητεύει — περισσότερο, μάλιστα, από κάθε άλλη. Η διαφορά είναι μικρή στη διατύπωση και τεράστια στην ουσία: άλλο τι έγραψε κανείς, άλλο τι του αρέσει να διαβάζουν οι άλλοι.

Χαρτιά πεταμένα σε ένα γραφείο, που ο στιχουργός τους δεν τα θεωρούσε καν τραγούδια, έγιναν ο πρώτος χρυσός δίσκος της ελληνικής δισκογραφίας — και μισόν αιώνα μετά φιλοξένησαν μια ερμηνεία που ούτε ο δημιουργός τους δεν είχε σκεφτεί. Και του άρεσε.

Ταυτότητα του τραγουδιού

• Μουσική: Μίμης Πλέσσας
• Στίχοι: Λευτέρης Παπαδόπουλος
• Πρώτη εκτέλεση: Γιάννης Πουλόπουλος
• Χρονολογία και δίσκος: Απρίλιος 1969, LP «Ο δρόμος», πλευρά Β΄, κομμάτι 4
• Εταιρεία: Lyra, κωδικός SYLP 3561
• Συντελεστές δίσκου: μπουζούκι Στέλιος Ζαφειρίου, ηχοληψία Στέλιος Γιαννακόπουλος, εξώφυλλο Σπύρος Βασιλείου, φωνές Γιάννης Πουλόπουλος, Ρένα Κουμιώτη, Πόπη Αστεριάδη
• Σαρανταπεντάρι: Lyra LS 1360 (1971), με «Δώδεκα μαντολίνα» στην άλλη πλευρά

Σημείωση ακριβείας. Η σημασία «άγαλμα = γυναίκα του πεζοδρομίου» δεν τεκμηριώνεται λεξικογραφικά σε κανένα λεξικό της εποχής ούτε στα λεξικά της αργκό, και ο στιχουργός δεν τη δήλωσε ποτέ ως πρόθεσή του — είπε μόνο ότι τον γοητεύει. Η εκδοχή ότι η λέξη μπήκε για να παρακαμφθεί η λογοκρισία είναι εικασία αρθρογράφων, χωρίς κανένα τεκμήριο. Ο «Δρόμος» είναι μονός δίσκος με δώδεκα τραγούδια, όχι διπλός όπως γράφεται συχνά. Οι πωλήσεις «άνω του ενός εκατομμυρίου» δεν επαληθεύονται· τεκμηριώνεται ότι ήταν ο πρώτος χρυσός δίσκος. Η κατανομή των τραγουδιών ανάμεσα στους τρεις ερμηνευτές δίνεται διαφορετικά από τις πηγές. Τέλος, ο Γιάννης Πουλόπουλος πέθανε στις 23 Αυγούστου 2020 και όχι το 2022, όπως αναφέρουν ορισμένα δημοσιεύματα.

Πηγές

• sarantakos.wordpress.com, «Τι ήταν το άγαλμα στο τραγούδι του Λευτέρη Παπαδόπουλου;», Νίκος Σαραντάκος, 11 Οκτωβρίου 2018
• ΠΟΝΤΙΚΙ ART, τεύχος 301, συνέντευξη Λευτέρη Παπαδόπουλου στη Χρυσούλα Παπαϊωάννου, 21 Φεβρουαρίου 2013
• news247.gr, «Μίμης Πλέσσας – Λευτέρης Παπαδόπουλος: Η ιστορία του εμπορικότερου Δρόμου» (αποσπάσματα της αυτοβιογραφίας του 1996)
• oneman.gr, ο διάλογος Χωμενίδη – Παπαδόπουλου, Οκτώβριος 2018
• ogdoo.gr, «Η ιστορία πίσω από το Άγαλμα», 3 Αυγούστου 2024
• Discogs, κυκλοφορίες 2399256 (LP «Ο δρόμος», 1969) και 9687853 (45άρι Lyra LS 1360)

Μπείτε στο messiniaradio.gr και ακούστε το τραγούδι της ημέρας.