Ένα τραγούδι, μία ιστορία: «Κάποια μάνα αναστενάζει»

Ένα ζεϊμπέκικο για μια μάνα που περιμένει: η λογοκρισία το απαγόρευσε τον Δεκέμβριο του 1947, όμως το 1949 ο σταθμός των Ενόπλων Δυνάμεων το έπαιζε ακόμη στους δρόμους της Αθήνας.

Αθήνα, 31 Μαΐου 1947. Στο στούντιο της Parlophone, με τον Σπύρο Περιστέρη να διευθύνει, η Στέλλα Χασκίλ στέκεται μπροστά στο μικρόφωνο. Πίσω της, στα σεγόντα, ο Μάρκος Βαμβακάρης και ο ίδιος ο Βασίλης Τσιτσάνης, που κρατά και το μπουζούκι. Ένα αργό ζεϊμπέκικο σε λα ελάσσονα, τρεις στροφές όλες κι όλες: μια μάνα που χρόνια δεν έχει δει το παιδί της, ένα μαντάτο πως ζει, μια αναμονή να γυρίσει «απ’ τη μαύρη ξενιτιά».

Η λέξη «πόλεμος» δεν ακούγεται πουθενά. Δεν χρειαζόταν. Η χώρα βρισκόταν στην καρδιά του Εμφυλίου και σχεδόν κάθε σπίτι είχε κάποιον μακριά: στο μέτωπο, στο βουνό, σε ξερονήσι. Ο δίσκος B 74100, με το «Τρεις θα ‘ναι οι ώρες σου» στην άλλη πλευρά, βρήκε αμέσως τον δρόμο του, και λίγες εβδομάδες αργότερα το Ντούο Χάρμα το ξαναηχογράφησε για την Columbia.

Τότε ο κόσμος άρχισε να ξαναγράφει τον τελευταίο στίχο. Στις εξορίες η ξενιτιά έγινε «μαύρη Ικαριά», στους στρατώνες «το τάγμα του Κρανιά». Ο Τσιτσάνης το θυμόταν χρόνια αργότερα σε συνέντευξη στον ερευνητή Στάθη Γκώντλετ: το τραγούδι, έλεγε, δεν έφταιγε σε τίποτα· του το «κόψανε» επειδή οι δύο πλευρές παραποίησαν τον στίχο, ενώ η επιτυχία του οφειλόταν, κατά τον ίδιο, στη μουσική.

Η απαγόρευση της δημόσιας εκτέλεσης έφερε ημερομηνία 6 Δεκεμβρίου 1947 και μια αιτιολογία που σήμερα διαβάζεται σχεδόν σαν κριτική τέχνης:

«έχει αλληγορικήν σημασίαν, εξ ου δύνανται να δημιουργηθούν αντεγκλήσεις»— Απαγορευτική διαταγή της 6ης Δεκεμβρίου 1947, όπως παρατίθεται στο ogdoo.gr (Χρ. Ασημακόπουλος, 3/12/2017)

Το 1951 βρισκόταν ακόμη στον κατάλογο «απαγορευμένων ρεμπέτικων» της Αστυνομικής Διεύθυνσης Αθηνών. Ο πεζογράφος Ρένος Αποστολίδης, που πολέμησε με τον κυβερνητικό στρατό, κατέγραψε στην «Πυραμίδα 67» πως ολόκληρη η χώρα το τραγουδούσε επί τρία χρόνια, σε ταβέρνες, αμπριά και φυλάκια.

Η πιο παράδοξη μαρτυρία ανήκει στον Μίκη Θεοδωράκη. Το 2007 διηγήθηκε στον Θανάση Γιώγλου πώς, τον Μάιο του 1949, κρατούμενος με πατερίτσες και φρουρούς, περπατούσε στην οδό Αγίου Κωνσταντίνου κοιτάζοντας τη Μυρτώ στο απέναντι πεζοδρόμιο. Από κάθε μαγαζί και κάθε ταξί ο Σταθμός των Ενόπλων Δυνάμεων μετέδιδε το «Κάποια μάνα αναστενάζει». Τον Αύγουστο του 1983 ο Θεοδωράκης το τραγούδησε δίπλα στον Τσιτσάνη, στα Νταμάρια της Κοκκινιάς.

Απαγορευμένο από την αστυνομία, παιγμένο από το ραδιόφωνο του στρατού, τραγουδισμένο από εξόριστους και φρουρούς: ίσως γι’ αυτό καμία πλευρά δεν κατάφερε ποτέ να το κάνει αποκλειστικά δικό της.

Ταυτότητα του τραγουδιού

• Μουσική: Βασίλης Τσιτσάνης
• Στίχοι: Βασίλης Τσιτσάνης και Μπάμπης Μπακάλης (η ετικέτα του 78άρη γράφει μόνο «Β. Τσιτσάνη»· ο Μπακάλης αναγνωρίστηκε ως συνδημιουργός με διευθέτηση του 1964)
• Πρώτη εκτέλεση: Στέλλα Χασκίλ (1η φωνή), Μάρκος Βαμβακάρης (2η φωνή), Βασίλης Τσιτσάνης (3η φωνή, μπουζούκι)· διεύθυνση ορχήστρας Σπύρος Περιστέρης
• Χρονολογία & δίσκος: ηχογράφηση στην Αθήνα, 31 Μαΐου 1947· δίσκος 78 στροφών B 74100 (στην άλλη πλευρά το «Τρεις θα ‘ναι οι ώρες σου»), μήτρα GO 3796· ζεϊμπέκικο, λα ελάσσονα
• Εταιρεία: Parlophone (Ελλάδος)

Σημείωση ακριβείας. Η πατρότητα αμφισβητήθηκε: ο Παναγιώτης Κουνάδης θεωρεί το τραγούδι ουσιαστικά έργο του Μπάμπη Μπακάλη, που το συνυπέγραψε ο Τσιτσάνης, και θεωρεί πιθανό αρχικό του σχήμα το «Ζητά να μάθει αν ζει ο γιος της» (Μπακάλης – Μάτσας), που χρονολογείται άλλοτε στο 1948 και άλλοτε στο 1950. Η διευθέτηση του 1964 αναφέρεται από δημοσιογραφικές πηγές· δικαστικά έγγραφα δεν εντοπίστηκαν. Για την απαγόρευση οι πηγές αποκλίνουν ως προς την αρχή που την εξέδωσε (Υπουργείο Δημοσίας Τάξεως ή αστυνομικός διευθυντής Πειραιώς). Διαδεδομένη αλλά ανακριβής είναι η εικόνα των ανταρτών που το τραγουδούσαν στα βουνά: ο Θεοδωράκης ανέφερε ότι η παραλλαγή «Ικαριά» τραγουδιόταν στην εξορία και όχι στο αντάρτικο. Ο αριθμός πωλήσεων «40.000 δίσκων» που κυκλοφορεί στο διαδίκτυο δεν τεκμηριώνεται. Η 31η Μαΐου 1947 είναι ημερομηνία ηχογράφησης, όχι κυκλοφορίας.

Πηγές

• ΚεΜΚΑ / melos-project — Κάποια μάνα αναστενάζει / Χασκήλ, Στέλλα [1947]
• ogdoo.gr — Θανάσης Γιώγλου, «Θα σας πω μια ιστορία: Κάποια μάνα αναστενάζει» (30/7/2022)
• ogdoo.gr — Χρήστος Ασημακόπουλος, «Ο απαγορευμένος ύμνος του Βασίλη Τσιτσάνη» (3/12/2017)
• Εφημερίδα των Συντακτών — Δώρα Σελλά, «Κάποια μάνα αναστενάζει» (11/5/2025)
• Μηχανή του Χρόνου — «Κάποια μάνα αναστενάζει» (22/12/2022)
• vlioras.gr — Μεταπολεμικά τραγούδια του Τσιτσάνη (1946–1956)

Μπείτε στο messiniaradio.gr και ακούστε το τραγούδι της ημέρας.