Ένα τραγούδι, μία ιστορία: «Τα παιδιά του Πειραιά»

Το τραγούδι που κέρδισε Όσκαρ το 1961 δεν το παρέλαβε ποτέ ο δημιουργός του στην τελετή — και τα επόμενα χρόνια προσπαθούσε να το αποτινάξει.

Δευτέρα 17 Απριλίου 1961, Καλιφόρνια. Στην τελετή των Όσκαρ ανακοινώνεται το βραβείο πρωτότυπου τραγουδιού: «Τα παιδιά του Πειραιά», από την ταινία «Ποτέ την Κυριακή» του Ζυλ Ντασσέν. Ο Μάνος Χατζιδάκις δεν είναι εκεί. Το αγαλματίδιο, κατά τις αφηγήσεις της εποχής, χάνεται στο ταχυδρομείο και ξαναστέλνεται· η μόνη γνωστή φωτογραφία του συνθέτη με Όσκαρ στα χέρια του έγινε, λέγεται, με το αγαλματίδιο της Κατίνας Παξινού.

Στην Αθήνα, «Το Βήμα» και «Τα Νέα» γράφουν για εθνικό γεγονός. Ο Χατζιδάκις δήλωσε τότε ότι το βραβείο ανήκει εξίσου στη χώρα του, γιατί «φτιάχνει ελληνική μουσική». Δύο δεκαετίες αργότερα, σε κείμενο του 1981, το θυμόταν αλλιώς:

«…το επίσημο κράτος με γιόρτασε για το Oscar που πήρα ερήμην μου και έξω απ’ τα δικά μου σχέδια.»

Μάνος Χατζιδάκις, κείμενο του 1981 για τη «Ρωμαϊκή Αγορά», όπως παρατίθεται στο Alfavita, 25 Φεβρουαρίου 2019

Το τραγούδι ακούστηκε πρώτη φορά στην ταινία, με τη Μελίνα Μερκούρη στον ρόλο της Ίλιας, και κυκλοφόρησε το 1960 σε δίσκο της Fidelity με τη μουσική της ταινίας, αλλά και σε 45άρι της Barclay με τη Μερκούρη. Σχεδόν ταυτόχρονα το ηχογράφησε και η Πόλυ Πάνου: κατά τον Θανάση Γιώγλου, τον Μάρτιο του 1960, σε ενορχήστρωση Θεόδωρου Δερβενιώτη, με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση και τον Γιάννη Καραμπεσίνη στα μπουζούκια, σε δίσκο της His Master’s Voice.

Στο εξωτερικό το τραγούδι έκανε ό,τι δεν είχε κάνει κανένα ελληνικό πριν: η ορχηστρική εκδοχή του Don Costa έφτασε στο Νο 19 του Billboard Hot 100 το 1960, και η αγγλική φωνητική των Chordettes στο Νο 13 το 1961. Ο δημιουργός του όμως δεν χάρηκε. Ήθελε χρόνια, έγραψε, να αφαιρέσει από την πλάτη του αυτόν τον «τίτλο τιμής».

Και η σπίθα: το τραγούδι που ο Χατζιδάκις δεν ήθελε είχε και απάντηση. Περίπου ένα χρόνο μετά, ο Μπάμπης Μπακάλης έγραψε ζεϊμπέκικο-απάντηση, και το τραγούδησε η ίδια η Πόλυ Πάνου, με φωνητικά του Στράτου Διονυσίου. Δεν έχει ανατυπωθεί, λέει ο Γιώγλου, σε LP ή CD.

Ταυτότητα του τραγουδιού

• Μουσική: Μάνος Χατζιδάκις
• Στίχοι: Μάνος Χατζιδάκις (σύμφωνα με τα δισκογραφικά credits· βλ. Σημείωση)
• Πρώτη εκτέλεση: Μελίνα Μερκούρη, στην ταινία «Ποτέ την Κυριακή» (Ζυλ Ντασσέν, 1960)
• Χρονολογία & δίσκος: 1960 · «Μουσική και τραγούδια από την ταινία “Ποτέ την Κυριακή”», Fidelity
• Σημαντικές επανεκτελέσεις: Πόλυ Πάνου (His Master’s Voice, 1960)· Don Costa και Chordettes (ΗΠΑ, 1960–61)
• Διάκριση: Όσκαρ πρωτότυπου τραγουδιού, τελετή της 17ης Απριλίου 1961

Σημείωση ακριβείας. Τρία σημεία της ιστορίας κυκλοφορούν σε αντικρουόμενες εκδοχές. (1) Ποιος το τραγούδησε πρώτος: η Πόλυ Πάνου υποστήριξε σε συνέντευξη του 1990 ότι το ηχογράφησε πρώτη· ο Γιώγλου το θεωρεί λάθος μνήμης και τοποθετεί πρώτη τη Μερκούρη στην ταινία. (2) Οι στίχοι: τα δισκογραφικά credits αναφέρουν τον Χατζιδάκι· η «βοήθεια του Γιώργου Ζαμπέτα» είναι παράδοση που δεν τεκμηριώνεται εδώ από δισκογραφικό τεκμήριο. (3) Η τύχη του Όσκαρ: άλλες πηγές λένε ότι ο συνθέτης το πούλησε για να φτιάξει τα δόντια του, άλλες ότι το πέταξε στα σκουπίδια τη δεκαετία του 1970 — και οι δύο ιστορίες στηρίζονται σε προφορικές αφηγήσεις και δεν επαληθεύονται ανεξάρτητα, γι’ αυτό δεν τις παρουσιάζουμε ως γεγονότα. Σημειώνεται ότι η αγγλική Wikipedia αναφέρει το Όσκαρ ως «του 1960»· η τελετή έγινε στις 17 Απριλίου 1961.

Πηγές

• Θανάσης Γιώγλου, «Τα θρυλικά “Παιδιά του Πειραιά” και η άγνωστη συνέχειά τους», Ogdoo.gr, 26 Απριλίου 2014
• Discogs: «Μουσική και τραγούδια από την ταινία “Ποτέ την Κυριακή”» (Fidelity, Ελλάδα, 1960) και «4 τραγούδια του Μάνου Χατζιδάκι με τη Μελίνα Μερκούρη» (Barclay, 1960)
• Gazzetta.gr, «Τα Παιδιά του Πειραιά και το Όσκαρ του Μάνου Χατζιδάκι», 17 Απριλίου 2021
• Alfavita, «Όταν ο Μάνος Χατζιδάκις πέταγε το Όσκαρ στα σκουπίδια», 25 Φεβρουαρίου 2019
• Το Βήμα (αγγλική έκδοση), «The Day Greek Music Was Heard Worldwide», 17 Απριλίου 2026, με παραθέματα από «Τα Νέα», 19 Απριλίου 1961
• Dinfo.gr, «Τα παιδιά του Πειραιά: Η ιστορία του τραγουδιού…», 21 Σεπτεμβρίου 2024
• Wikipedia (en), «Never on Sunday (song)»

Μπείτε στο messiniaradio.gr και ακούστε το τραγούδι της ημέρας.