Τρία χρόνια χωρίς τον Πέτρο Θέμελη, τον άνθρωπο που ξανάστησε την Αρχαία Μεσσήνη

Σαν σήμερα, στις 27 Οκτωβρίου 2023, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 87 ετών ο Πέτρος Θέμελης, ο αρχαιολόγος που για σχεδόν τέσσερις δεκαετίες έσκαβε, αναστήλωνε και ανέδειχνε την Αρχαία Μεσσήνη. Άφησε την τελευταία του πνοή στο Νοσοκομείο Καλαμάτας και αναπαύεται πλέον στην είσοδο του αρχαιολογικού χώρου στον οποίο αφιέρωσε τη ζωή του.

Από τη Θεσσαλονίκη στα σκάμματα

Ο Πέτρος Θέμελης γεννήθηκε το 1936 στη Θεσσαλονίκη, γιος του υπερρεαλιστή ποιητή Γιώργου Θέμελη, και μεγάλωσε μέσα στο πυκνό πνευματικό κλίμα της μεταπολεμικής πόλης. Αποφοίτησε από το Πειραματικό Σχολείο του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, πήρε πτυχίο Ιστορίας και Αρχαιολογίας από το Αριστοτέλειο το 1959 και αναγορεύτηκε διδάκτορας στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου το 1972, με διατριβή για τα πρώιμα ελληνικά ταφικά μνημεία.

Τα πρώτα του επαγγελματικά βήματα τα έκανε στη Μακεδονία, στις ανασκαφές της Πέλλας και του ανακτόρου της Βεργίνας, δίπλα σε δασκάλους όπως ο Μανόλης Ανδρόνικος. Από το 1963 έως το 1984 υπηρέτησε στην Αρχαιολογική Υπηρεσία, σε Ηλεία και Μεσσηνία, Αττική, Εύβοια, Φωκίδα και Αιτωλοακαρνανία. Ανέσκαψε στο Επιτάλιο Ηλείας, στα Ακοβίτικα της Μεσσηνίας, στην Ερέτρια και στο Καλλίο της Φωκίδας, ενώ στα τέλη της δεκαετίας του ’70 διηύθυνε το Αρχαιολογικό Μουσείο Δελφών. Ακολούθησαν η Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας–Σπηλαιολογίας και, από το 1984 έως το 2004, η έδρα της Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, στο Ρέθυμνο.

Μεσσήνη: το έργο μιας ζωής

Το 1986 η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία του ανέθεσε την ανασκαφή της Αρχαίας Μεσσήνης. Ο ίδιος θυμόταν ότι το πρώτο θέαμα ήταν αποκαρδιωτικό: ένας παραμελημένος χώρος με ελιές, αμπέλια και ελάχιστες ορατές αρχαιότητες. Η πόλη που είχε ιδρύσει το 369 π.Χ. ο Θηβαίος στρατηγός Επαμεινώνδας, ως πρωτεύουσα της ελεύθερης πια Μεσσηνίας, ήταν θαμμένη κάτω από μέτρα χώματος.

Μέσα σε 37 χρόνια συνεχούς δουλειάς, η Μεσσήνη ξαναβγήκε στο φως. Το θέατρο, ένα από τα μεγαλύτερα της αρχαιότητας, το Στάδιο με το Γυμνάσιο και την Παλαίστρα, το Ασκληπιείο, τα ιερά της Αγοράς, η Κρήνη Αρσινόη και τα εντυπωσιακά τείχη με την Αρκαδική Πύλη αναστηλώθηκαν σε μεγάλο βαθμό από σωρούς πεσμένων λίθων. Σήμερα η Αρχαία Μεσσήνη θεωρείται πρότυπο ανασκαφής, αναστήλωσης και ανάδειξης, και ένας από τους ωραιότερους αρχαιολογικούς χώρους της χώρας.

Για τον Θέμελη τα μνημεία δεν ήταν απολιθώματα αλλά ζωντανοί χώροι. Επέμενε να μένουν ανοιχτά στους ανθρώπους, φιλοξενώντας συναυλίες, παραστάσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα για μαθητές και φοιτητές. Συνήθιζε να λέει πως «το κάρμα μου είναι το σκάμμα μου», και η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη θυμήθηκε μετά τον θάνατό του ότι της έλεγε πως οι πέτρες της Μεσσήνης του μιλούσαν και του έδειχναν πού ήθελαν να τις τοποθετήσει. Δεν δίσταζε, επίσης, να υψώνει φωνή όταν θεωρούσε ότι η Πολιτεία δεν πρόσεχε αρκετά τον χώρο.

Το 1994 ίδρυσε την Εταιρεία Μεσσηνιακών Αρχαιολογικών Σπουδών (ΕΜΑΣ), της οποίας υπήρξε πρόεδρος επί τριάντα χρόνια, ενώ διετέλεσε και αντιπρόεδρος του Σωματείου «Διάζωμα». Συνέγραψε πλήθος μονογραφιών και άρθρων για τη Μεσσήνη, που αποτελούν σήμερα τη βάση κάθε μελέτης για την πόλη.

Οι τιμές

Το 2005 ο τότε Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωστής Στεφανόπουλος τον τίμησε με τον βαθμό του Ταξιάρχη του Τάγματος του Φοίνικος για το διδακτικό, επιστημονικό και ανασκαφικό του έργο. Ήταν αντεπιστέλλον μέλος του Γερμανικού και του Αυστριακού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου, επίτιμος δημότης Καλαμάτας, και το 2011 συνάδελφοι και μαθητές του αφιέρωσαν τιμητικό τόμο με τίτλο «Sailing to Classical Greece».

Τρία χρόνια μετά

Στις 2 Νοεμβρίου 2023 ο Πέτρος Θέμελης ενταφιάστηκε στην είσοδο του αρχαιολογικού χώρου, εκεί όπου έζησε και δούλεψε, με την υπουργό Πολιτισμού να δεσμεύεται ότι το έργο του θα συνεχιστεί. Έναν χρόνο αργότερα, στις 27 Οκτωβρίου 2024, έγιναν στον προαύλιο χώρο του Μουσείου της Αρχαίας Μεσσήνης τα αποκαλυπτήρια της προτομής του, έργο του γλύπτη Θεόδωρου Παπαγιάννη και δωρεά του αείμνηστου Τάκη Αναστόπουλου.

Το 10ο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Καλαμάτας φέρει πλέον το όνομά του, ενώ τον Απρίλιο του 2025 έκανε πρεμιέρα στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών το ντοκιμαντέρ του Βαγγέλη Ευθυμίου «Ο Διάλογος του Θέμελη», γυρισμένο στα πέντε τελευταία χρόνια της ζωής του, με σκηνικό την ίδια τη Μεσσήνη. Η ΕΜΑΣ συνεχίζει το έργο, και η Αρχαία Μεσσήνη, όπως την παρέδωσε, παραμένει η πιο εύγλωττη παρακαταθήκη του.

Βίντεο

Εκδήλωση στη μνήμη του Πέτρου Θέμελη από τον Δήμο Μεσσήνης.

Βίντεο: MESOGEIOS TV